Diyanet 98/B Uyarınca Diyanetten İhraç Edilen Din Görevlileri ve İmamlar

Diyanet İşleri Başkanlığı nezdinde çalışan imam-hatip, müezzin-kayyım, başvaiz, vaiz, murakıp, Kur'an kursu başöğreticisi, Kur'an kursu uzman öğreticisi, Kur'an kursu öğreticisi, cami görevlileri gibi din görevlileri hakkında 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu (DMK) uygulanır. Devlet Memurları Kanunu’nun 48'inci maddesinin (B) bendinin 2 numaralı alt bendinde; memurun kurumların özel kanun veya diğer mevzuatında aranan şartları taşıması gerektiği, aynı Kanunun 98'inci maddesinin (b) bendinde de; memurluğa alınma şartlarından herhangi birini taşımadığının sonradan anlaşılması veya memurlukları sırasında bu şartlardan herhangi birini kaybetmesi halinde memurluğun sona ereceği düzenlenmiştir.

633 sayılı Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun'un 9'uncu maddesinin 2’nci fıkrasında, "Başkanlık personelinin 657 sayılı Kanunda ve bu kanunda yer almayan diğer nitelikleri ile atanmalarında dini öğrenim şartı arananlara ilişkin olarak ortak nitelikler yönetmelikle düzenlenir." hükmü kural altına alınmıştır. Söz konusu kanun hükmüne dayanılarak 15/04/2015 tarih ve 29327 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Diyanet İşleri Başkanlığı Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği'nin 5/1-b maddesinde, "Atamalarında dini öğrenim esas alınan unvanlarda; itikat, ibadet, tavır ve hareketlerinin İslam törelerine uygunluğunun çevresinde bilinir olduğu şeklinde ortak bir nitelik taşımak" hükmüne yer verilmiştir.

İslam törelerine uymayan itikat, ibadet, tavır ve hareketlerin neler olduğu hususunda mevzuatta hiçbir açıklamaya yer verilmemiştir. Uygulamaya bakıldığında din görevlileri hakkında; içki içmek, alkollü mekanda veya masada bulunmak, eşcinsel olmak, zinada bulunmak, randevuevi, pavyon, gazinoya gitmek, ensest ilişkide bulunmak, küfretmek, oje sürmek, mini etek giymek, avret yerleri açık giyinmek, kilise, sinagog veya cemevine gitmek, Ramazan ayında oruç tutmamak, Kurban Bayramında kurban kesmemek gibi suç oluşturmayan ancak İslam dini tarafından yasaklanan fiil ve hâllerin yanı sıra cinsel saldırı, cinsel istismar, hırsızlık, zimmet gibi suçlar bu kapsamda değerlendirilmektedir. Bu eylem, hâl ve suçlardan dolayı din görevlisi hakkında öncelikle idari soruşturma başlatılmaktadır. İdari soruşturma sonucunda Diyanet İşleri Başkanlığı Atama ve Yer Değiştirme Kurulu tarafından din görevlisinin "Atanmalarında dini öğrenim esas alınan unvanlarda; itikat, ibadet, tavır ve hareketlerinin İslam törelerine uygunluğunun çevresinde bilinir olduğu şeklinde ortak nitelik taşımak." şartını memuriyet sırasında kaybettiğinden bahisle memurluğunun sona erdirilmesine karar verilebilmektedir.

İmam - Müezzin - Vaiz - Vaize 98B Meslekten Çıkarma | Diyanet | Ortak Nitelik

Yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri uyarınca, atanmalarında dini öğrenim şartı esas alınan alanlarda görev yapan personelin yani imam-hatip, müezzin-kayyım, başvaiz, vaiz, murakıp, Kur'an kursu başöğreticisi, Kur'an kursu uzman öğreticisi, Kur'an kursu öğreticisi, cami görevlileri gibi din görevlilerinin; Yönetmelikle aranılan "itikat, ibadet, tavır ve hareketlerinin İslâm törelerine uygunluğunun çevresinde bilinir olduğu'' şeklindeki ortak nitelik şartını kaybettiğinden bahisle memuriyetine son verme işleminin tesisi için ''İslam törelerine uygun olmayan bir eylemin bulunmasının'' yanı sıra diğer bir şart olarak ''bu eylemin çevresinde bilinir olması gerektiği'' açıktır. Her iki şartın birlikte gerçekleşmesi durumunda din görevlisinin görevine son verilebilecektir. "Memur teminatı" gereğince, anılan özel koşulun kaybedildiği sonucuna ulaşılabilmesi için, din görevlisinin gayri ahlaki tutum ve davranışlar sergilediğine ilişkin çevresinde genel bir kanı olmalı ve toplumsal ve genel ahlâk kuralları bakımından ilgiliye isnat edilen eylemlerin belli bir dereceye kadar ağır ve vahim bir nitelik arz etmesi gerekmektedir.

Verilen memurluğun sona erdirilmesi kararı Devlet Memurları Kanunu’nun 125. maddesi uyarınca herhangi bir disiplin cezası niteliğinde değildir. Üstlenilen görevi yapma vasfı yitirildiğinden dolayı memuriyet sıfatı sona ermektedir. 

İmam-hatip olarak görev yapmakta olan bir müvekkilin fuhuş için aracılık eden şahıslarla iletişim kurduğundan bahisle "Atanmalarında dini öğrenim esas alınan unvanlarda; itikat, ibadet, tavır ve hareketlerinin İslam törelerine uygunluğunun çevresinde bilinir olduğu şeklinde ortak nitelik taşımak" şeklindeki ortak niteliği kaybettiğinden bahisle 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 98/b maddesi uyarınca görevine son verilmesine ilişkin Diyanet İşleri Başkanlığı Atama ve Yer Değiştirme Kurulu'nun kararına karşı açılan iptal davasında; Kocaeli 1. İdare Mahkemesi tarafından E: 2021/xxx sayılı emsal Yürütmenin Durdurulması kararı verilmiştir. Kararın gerekçesi;

 “Davacının teknik takibe takılmasına ilişkin olay neticesinde cinsel ilişki ya da herhangi bir surette temel temasının olduğunu gösterir itiraf, ikrar, görüntülü baskılı kayıt, şahit beyanı gibi bir delilin olmadığı, disiplin soruşturmaları sırasında ifadesi alınan tanıkların ve davacının eşinin beyanlarında, davacının gayri ahlaki işler yapacak birisi olmadığının ve gayri ahlaki davranışlarda bulunacak bir karakter olmadığının ifade edildiği, davacının herhangi gayri ahlaki tutum ve davranışlar sergilediğine ilişkin bir tanık ifadesinin de dosya kapsamında yer almadığı görülmektedir.

Bu durumda, yukarıda mevzuat hükmünde belirtilen ortak nitelik şartını kaybettiğinden bahisle davacının görevine son verme işleminin tesisi için ''İslam törelerine uygun olmayan bir eylemin bulunmasının'' yanında diğer bir şart olarak ''bu eylemin çevresinde bilinir olması gerektiği'' ancak bu iki şartın birlikte gerçekleşmesi durumunda görevine son verilebileceği dikkate alındığında, dava konusu olayda dosya kapsamında yer alan tanık ifadelerinden anlaşıldığı üzere buiki şartın birlikte gerçekleşmediği anlaşıldığından, anılan eylemleri nedeniyle davacının memurluğunun sona erdirilmesi yönünde tesis edilen dava konusu işlemlerde hukuka uygunluk bulunmadığı sonuç ve kanaatine varılmıştır.” şeklinde olup imam-hatiplik görevine yeniden başlatılması için adım atılmıştır. Herhangi bir nedenle Devlet Memurları Kanunu’nun 98/b maddesi uyarınca memurluktan çıkarılanlar, işlemin kendilerine tebliğ tarihinden itibaren 60 gün içerisinde bu idari işlemin iptali istemi ile idari dava açmalıdır. Zira kişinin memuriyetine son verecek kadar önemli bir sonuç doğuran bir konuda mevzuata uygun bir karar verilmemiş ise memurluktan çıkarılmaya ilişkin işlem idare mahkemesi tarafından hukuka aykırı bulunarak din görevlisi görevine iade edilmesi sağlanacaktır.

98/B Maddesi

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 98’inci maddesinin B bendi, memurluğa giriş şartlarından herhangi birinin sonradan kaybedilmesi halinde memuriyet ilişkisinin sona erdirilmesine ilişkindir. Diyanet teşkilatında bu hüküm, özel nitelik şartlarıyla birlikte değerlendirilir. Böylece genel memuriyet rejimi ile din hizmetinin gerektirdiği mesleki ve ahlaki ölçütler aynı dosya içinde birlikte incelenir.

Diyanet’te 98/B Maddesi

Diyanet personeli bakımından 98/B maddesi, yalnızca ceza hukuku bakımından suç sayılan eylemleri değil, atama şartı olarak aranan özel niteliklerin kaybını da kapsar. Bu nedenle işlem, bir disiplin yaptırımı gibi değil, statüye bağlı bir memuriyet sona erme işlemi olarak değerlendirilir. Somut olayda davranışın niteliği, sürekliliği ve çevrede oluşturduğu algı birlikte ele alınır.

Ortak Nitelik

Ortak nitelik, dini öğrenim esas alınan unvanlarda görev yapan personelin taşıması gereken davranış ve yaşantı standardını ifade eder. Mevzuatta itikat, ibadet, tavır ve hareketlerin İslam törelerine uygunluğu ile bu durumun çevrede bilinir olması birlikte aranır. Uygulamada bu ölçüt, soyut ahlak değerlendirmesinden ibaret olmayıp idarece somut vakıalarla desteklenir.

Diyanet Ortak Nitelik Şartı

Diyanet ortak nitelik şartı, din görevlisinin görevinin toplumsal güven ve temsil boyutuna uygun bir görünüm sergilemesini amaçlar. Şartın değerlendirilmesinde kişinin özel hayatı ile kamu görevine etkisi birlikte tartışılır. Her olumsuz davranış aynı sonucu doğurmaz; işlemin hukuka uygunluğu için davranışın meslekle bağlantısı, ağırlığı ve çevredeki bilinirlik derecesi önem taşır.

İmamların 657’ye Tabiiyeti

İmam-hatipler, müezzin-kayyımlar, vaizler ve Diyanet bünyesindeki benzeri unvanlar kural olarak 657 sayılı Kanun çerçevesinde kamu görevlisidir. Ancak bu statü, yalnızca genel memuriyet hükümleriyle sınırlı değildir. Atanma, yer değiştirme ve özel nitelik yönünden Diyanet mevzuatı da uygulanır. Bu nedenle memuriyet şartları ile dini öğrenim esaslı unvanların ek koşulları birlikte değerlendirilir.

Diyanet Personelinin 98/B ile Görevden Alınma Durumları

Görevden alma işlemi, özel şartlardan birinin kaybedildiğinin idarece tespiti üzerine gündeme gelir. Uygulamada bu tespit, idari soruşturma, ifade alma, delil değerlendirmesi ve kurul kararıyla şekillenir. Genel ahlakı ve mesleki itibarı ağır biçimde zedeleyen fiiller bu sürece konu olabilir. Ancak tek başına iddia yeterli değildir; dosyada somut, tutarlı ve denetlenebilir bilgi bulunmalıdır.

• İtikat, ibadet, tavır veya hareketlerde ciddi uyumsuzluk tespiti
• Çevrede bilinirlik unsurunu gösteren somut veri bulunması
• Görevin saygınlığını zedeleyen eylemler hakkında idari inceleme yapılması
• Özel şartın kaybedildiğine dair kurul kararı alınması

98/B İşlemi ile Disiplin Cezası Arasındaki Fark

98/B işlemi disiplin cezası değildir. Disiplin hukuku, memurun kusurlu davranışına karşı kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması gibi yaptırımlara odaklanır. 98/B ise memuriyeti sürdüren temel şartın ortadan kalktığı iddiasına dayanır. Bu ayrım, başvurulacak hukuki yol, süreler ve yargısal denetimin kapsamı bakımından belirleyici olur.

İdari Soruşturma Süreci

İdari soruşturma, ihbar, şikâyet, denetim raporu veya başka bir resmi tespitle başlatılabilir. Soruşturma sırasında personelin savunması alınır, tanık beyanları toplanır, gerektiğinde yazılı ve dijital deliller incelenir. Ardından idarece olayın ortak nitelik şartını etkileyip etkilemediği değerlendirilir. Son aşamada kurul kararı ve üst makam onayı ile işlem tamamlanabilir.

• Soruşturma emrinin verilmesi
• Delillerin toplanması
• Personelin savunmasının alınması
• Kurul değerlendirmesi yapılması
• İşlemin tebliği

Çevrede bilinirlik unsuru neyi ifade eder?

Çevrede bilinirlik, isnat edilen davranışın yalnızca gizli bir özel hayat olayı olmaktan çıkıp kişinin görev çevresinde fark edilir hale gelmesini anlatır. Bu unsur, idarenin değerlendirmesinde kamu güveni ve mesleki temsil açısından önem taşır. Kanaat, söylenti veya varsayım tek başına yeterli olmaz; bilinirliğin somut ve ölçülebilir emarelerle ortaya konulması gerekir.

Hangi fiil ve davranışlar uygulamada değerlendirmeye konu olabilir?

Uygulamada değerlendirme, yalnızca ceza davasına konu suçlarla sınırlı kalmaz. Kamu görevlisinin dini temsil konumuyla bağdaşmayan, çevrede açık tepki doğuran ve görev algısını zedeleyen davranışlar da incelenebilir. Buna karşılık her özel yaşam tercihi aynı sonucu doğurmaz. Somut olayın özellikleri, tekrar sayısı ve toplumsal etki düzeyi ayrı ayrı ele alınır.

• Toplum içinde görevle bağdaşmayan ağır davranışlar
• Meslek onurunu sarsan kamuya açık fiiller
• İdarenin soruşturma konusu yaptığı disiplin dışı eylemler
• Görevin temsil niteliğini zedeleyen tutumlar

98/B kararına karşı hangi dava açılır?

98/B işlemi bir idari işlem olduğundan, iptal davası açılabilir. Yetkili idare mahkemesinde işlemin hukuka aykırı olduğu ileri sürülür. Dava dilekçesinde, şart kaybının gerçekleşmediği, çevrede bilinirlik unsurunun oluşmadığı veya delillerin yetersiz olduğu savunulabilir. Uygun koşullarda yürütmenin durdurulması da istenebilir; bunun için telafisi güç zarar ve açık hukuka aykırılık birlikte ileri sürülür.

Yürütmenin durdurulması nasıl değerlendirilir?

Yürütmenin durdurulması, işlemin dava sonuna kadar uygulanmamasını sağlayan geçici bir yargısal korumadır. Mahkeme, ön inceleme aşamasında dosyadaki delilleri ve işlemin görünüşte hukuka uygunluğunu inceler. Görevden alma nedeniyle mesleki itibar, gelir ve kariyer bakımından doğabilecek zararlar bu taleple birlikte gündeme gelebilir. Ancak karar, somut olayın niteliğine göre verilir.

Danıştay ve mahkeme kararlarında hangi ilkeler öne çıkar?

Yargı kararlarında, özel şartın kaybının somut veriyle ispatı, çevrede bilinirlik unsurunun gösterilmesi ve işlemin ölçülülüğü temel ilkeler arasında yer alır. Mahkemeler, soyut kanaatle yetinilmesini hukuka uygun bulmaz. Ayrıca işlem gerekçesinin açık yazılması, savunma hakkına riayet edilmesi ve delillerin denetlenebilir olması önem taşır. Böylece memur teminatı ile kamu hizmetinin itibarı birlikte korunur.

• Somut delil zorunluluğu
• Gerekçeli karar ihtiyacı
• Savunma hakkına uygun süreç
• Ölçülülük ve orantılılık denetimi

98/B sürecinde savunma hakkı neden önemlidir?

Savunma hakkı, işlemin hukuka uygunluğu açısından temel güvencedir. Personelin isnat edilen fiilleri öğrenmesi, karşı delil sunması ve açıklama yapması sağlanmadan tesis edilen işlemler yargısal denetimde sorun doğurabilir. Bu nedenle soruşturma aşamasında tebliğ, süre verme ve inceleme hakkı önem taşır. Savunma alınması, işlemin hem şekil hem de esasa ilişkin sağlamlığını güçlendirir.

98/B işlemi sonrası özlük hakları nasıl etkilenir?

Memuriyetin sona ermesi, maaş, görev, unvan ve kadro ilişkisini sona erdirir. Buna bağlı olarak görevin sağladığı özlük hakları da kesilir. Bununla birlikte her somut olayda geçmişe etkili mali sonuçlar ayrıca incelenir. İptal davası açılması halinde yargı kararı, işe dönüş, parasal haklar ve hizmet süresi bakımından farklı sonuçlar doğurabilir.

Bu konuda hangi hukuki inceleme başlıkları önemlidir?

İnceleme yapılırken önce statü belirlenir, ardından özel nitelik şartının kaybı iddiası, deliller ve kurul kararı birlikte ele alınır. Diyanet personelinin memuriyet rejimi, 657 sayılı Kanun ve özel yönetmelik hükümleriyle birlikte yorumlanmalıdır. Yargı yoluna gidildiğinde ise işlem gerekçesi, savunma hakkı, ölçülülük ve delil yeterliliği başlıca denetim başlıklarıdır.

• Statü analizi
• Özel şart değerlendirmesi
• Delil ve soruşturma incelemesi
• Yargısal denetim kriterleri