Kamu Mallarının Haczi Nedir?

İcra İflas Kanunu’nun 82. Maddesine göre “1. Devlet malları ile mahsus kanunlarında haczi caiz olmadığı gösterilen mallar,” haczolunamayacaktır. Bu kuralın nedeni kamu yararını kişi alacaklarından üstün tutulmasıdır. Bir diğer nedense bir hukuk devletinde Devlet’in her zaman borçlarını ödeyeceğine dair inançtır. Ancak buradaki dilemma böyle bir inanç mevcut ise neden Devlet malları korumaya muhtaç kalmıştır?

​İcra İflas hukukunun bir özelliği de borçlu şahsa icra memurları aracılığıyla ‘cebir’ uygulanabilmesidir. Bir diğer deyişle Devlet borcunu ödemeyen şahsa karşı kuvvet kullanma hakkına sahiptir. Bu husus yukarıdaki kuralın bir diğer sebebini teşkil eder. Zira Devlet’in bir kurumu diğer bir kurumuna karşı kuvvet uygulayamayacağıdır. Ancak bu husus hukukun diğer alanlarında uygulanan idari tedbirleri göz önüne alınca tartışmalı hale gelmektedir. 

İCRA VE İFLAS HUKUKUNDA HACİZ NE DEMEKTİR?

​İcra İflas hukuku kapsamında haciz alacağı tahsil etmek amacıyla borçlunun mallarına el koyma işlemidir. İcra takibi sonucu haklı olan alacaklı borcunu borçlunun ödememesi sonucu tahsil edememişse devlet el yoluyla haciz yöntemini kullanabilecektir. Ancak bazı mal ve haklar haczedilemeyen şeyler içinde düzenlenmiştir. 

​3 tür haciz vardır: Kesin, Geçici, İlave.

• Kesin Haciz: Takibin kesinleşmesinden sonra satışa cevaz veren haciz türüdür.

• Geçici Haciz: İtirazın geçici olarak kaldırılması sonucu yapılabilir.

• İlave Haciz: Haciz sonucu, edinilen parasal değerin alacağı tam karşılamaması sonucu talep edilebilir.

HACİZ MÜESSESİ NEDİR?

​İcra İflas hukuku kapsamında haciz alacağı tahsil etmek amacıyla borçlunun mallarına el koyma işlemidir. İcra takibi sonucu haklı olan alacaklı borcunu borçlunun ödememesi sonucu tahsil edememişse devlet el yoluyla haciz yöntemini kullanabilecektir. Haciz şu aşamalarla tekmil hale gelir:

• İcra Takibi Başlatılması: Alacaklı, alacağının tahsili için borçlu aleyhine takip başlatmak amacıyla icra dairesine başvurur.

• Ödeme Emri: İcra dairesi, borçluya ödeme emri gönderir. Borçlu itiraz etmez ya da ödemezse haciz süreci başlar.

• Haciz İşlemi: İcra memurları ödememe sonucu borçlunun mallarına el koyar. Bundan sonra ise satıp parasını alacaklıya verir.

• Satış ve Tahsilat: Mahcuz mallar, açık artırma ya da diğer yöntemlerle satılarak parası alacaklıya ödenir.

DEVLET MALLARININ HACZEDİLMEZLİĞİ KURALI NEDİR?

​Kamu mallarının haczi, kamu hizmetlerinin engellenmesi amacıyla yasalarla sınırlandırılmıştır. 6183 s. Amme Alacaklarının Tahsili Hakkında Kanun bu hususta kaynak teşkil etmektedir.  Bu düzenlemeler kamu hizmetlerinin devamlılığı ve kamu yararının korunması amacıyla belirli kamu mallarının haczini yasaklamıştır.

​Bu kural kapsamında direkt kamuya tahsis edilen (okul, hastane, karayolları, askeri binalar vs.) asla ve asla haczolunmayacaktır. Bu mallar devlet egemenliğini kullanması için gerekli ve kamu hizmetinin devamlı olması adına öneme haiz olan mallardır. 

​Ancak bu durumun da bazı istisnaları vardır. Bu özel durumlarını koruyan mallar haricinde aslolan kamu mallarının haczedilemeyeceği hususudur.

“DEVLET MALI” NE DEMEKTİR? DEVLETİN MAL VARLIĞININ KAPSAMI NEDİR?

​Devlet malı terimi, devletin mülkiyetinde olan ve kamu hizmetine tahsis edilmiş malları açıklar. Bu mallar taşınır veya taşınmaz olabilmektedir. Devlet malı kamu hizmetlerinin aksamaması ve kamu yararını korunması amacıyla önemlidir. Bundan dolayıdır ki bu mallar özel statüye sahiptir. 

• Taşınmaz mallar: Devletin sahip olduğu arazi, bina, tesisler bu kapsama girmektedir.

• Taşınır mallar: Devletin sahip olduğu ve kamu hizmetlerinde kullanılan eşyalar, ekipmanlar (mobilya, bilgisayar vs.) bu kapsamdadır.

• Doğal Mallar: Devletin mülkiyetinde bulunan madenler, ormanlar, su kaynakları vb. bu kapsama girer. Bu mallar kamu yararı gözetilerek yönetilir. 

• Mali Mallar: Devlete ait olan finans kaynakları, nakit rezervi, hazine bonoları, tahviller bu kapsama girmektedir. 

• Kamu Hizmeti Malları: Devletin kamu hizmetini yürütmek amacıyla kullandığı 

mallardır.

KAMU MALI NİTELİĞİ NASIL KAZANILIR?

​Bir malın kamu niteliğini kazanması için bazı yasal süreç ve koşullardan geçmesi gerekmektedir. Bunun için malın kamu hizmetine tahsis edilmesi ve bunun da hukuki olarak tanınması gerekmektedir. Mallar kamulaştırma, bağış ve tahsis, imar ve planlama kararları, özel kanunlar, devletin iktisadi faaliyetleri ile bu nitelik kazanılabilir. 

​Bu kamu mallarının korunması bazı özel hukuki kurallar vardır. Bu koruma kamu hizmetinin kesintisiz devamı için gereklidir. 

DEVLET ALEYHİNE İCRA TAKİBİ BAŞLATILABİLİR Mİ?

​Genel olarak devletin ve kamu tüzel kişilerinin aleyhine icra takibi başlatılabilir. Ancak bu husus bazı özel düzenlemelere bağlıdır.

1. İcra İflas Kanunu: İİK/82’ye göre devlet ve kamu malları haczedilemez. Bu hüküm yukarıda da dediğimiz gibi kamu hizmetlerinin aksamamasını amaçlamaktadır.

2. Devlet Aleyhine Alacak Davaları: Devlete karşı icra takibi başlatılmadan önce idari yargıda veya genel mahkemelerde dava yoluna gitmek gerekmektedir. Mahkeme kararı ile devletin borçlu olduğu kesinleşirse artık devlet bunu ödemekle yükümlü olacaktır. Bu mahkeme kararına dayalı olarak alacak tahsil edilmediyse idari yargıdaki yerine getirmeye dair özel hükümler devreye girer.

3. Kamu İktisadi Teşebbüsler ve Belediyeler: KİT’ler ve belediyeler gibi kamu tüzel kişiliklerine karşı icra takibi başlatılabilir. Hatta bunun sonucu bu kamu tüzel kişiliklerin malları haczedilebilecektir. Ancak burada da haczi kamu hizmetini aksatacak malların haczinden kaçınılmalıdır. 

4. İdari Para Cezaları ve Kamu Borçları: Bu hallerde devlet aleyhine klasik icra takip süreci başlatılmaz, devlet kendi icra organları ile durumu “kendi içinde” halleder.

KAMU MALLARI NASIL HACZEDİLİR?

1. Haciz Talebi: Kamu mallarının haczi süreci alacaklının icra dairesine bir talebi ile başlar. Alacaklı, borçlunun bir kamu kurumu olduğunu belirtir ve icra süreci başlar. 

2. İcra Takibi: İcra dairesi, alacaklının talebi sonucu devlet aleyhine bir takip başlatıp ödeme emri gönderir. Bu emirde borcun ödenmesini veya varsa itirazların sunulmasını belirtir. 

3. Haczi Kabil Olmayan Malların Tespiti: Devlet malları (milli emlak, hazinenin malik olduğu mallar), kamu hizmetine tahsis edilen mallar, sosyal tesisler haczi kabil olmayan mallardandır.

4. Haciz İşleminin Sınırlandırılması: Kamu malları kural olarak sınırlı haczedilir. Bir diğer deyişle kamu hizmetini aksatmayacak mallar haczedilebilecektir. 

5. Haciz İşlemi: İcra dairesi haczedilebilecek bütün mallar tespit ettikten sonra haczeder. Burada bir haciz tutanağı düzenlenir ve haczedilen malın ne olduğu, borcun tutarı vs. yazılır.

6. Satış: İcra dairesi haczedilen malları açık artırma yoluyla satılacaktır. Buradan elde edilen nakdi gelir alacaklının alacağını kapatmak için ödenir. 

KAMU KURUMLARININ HACZEDİLEBİLİR NİTELİKTEKİ MALLARI

Kira geliri, ticari faaliyet geliri, malların satışından elde edilen gelirleri, fon ve bütçeler, varlık ve haklar kamu kurumlarının haczi kabil olan, yani haczedilebilecek mallardandır.

BELEDİYELERİN HACZİ KABİL OLAN MALLARI

​Belediyeler, tıpkı gerçek veya özel tüzel kişiler gibi sözleşmeye taraf olabilirler. Burada sözleşmeye dayalı bir ihtilaf çıkarsa yine icra süreci devreye girecektir. Bunun sonucunda ise belediyelerin kamu gücünün üstünlüğü tahsilatta sıkıntı yaratabilir. 

​Belediyelerin haczine ilişkin olarak İİK/82’ye göre projeye bağlı kazanmalar, şartlı bağışlar, kamu hizmetlerinde fiilen kullanılan mallar ve belediyenin tahsil ettiği vergi ve harçlar haczedilemeyecektir. 

​Haczi kabil mallar yukarıdaki başlıktaki mallarla aynıdır.

HACZEDİLMEZLİK İLKESİNİN SONUCU

​Haczedilmezlik ilkesi sonucunda temel ihtiyaçlar korunur, kamu hizmetleri aksamaz, sosyal ve ekonomik denge korunur, hukuki koruma sağlar, toplumsal adalet sağlar ve hukuki güvenceyi tesis eder.

Kamu Haczinin İşleyişi

Kamu haczi, kamu alacağının tahsili için kamu idaresinin borçlunun malvarlığına kanuni usulle el koymasıdır. Klasik hacizden farkı, alacaklının özel kişi değil kamu olması ve işlemin 6183 sayılı Kanun çerçevesinde yürütülmesidir. Süreçte ödeme emri, sürenin dolması, haciz ve satış aşamaları izlenir.

Kamu Haczinin Ödeme Yolları

Kamu haczi, borcun kanuni ödeme yollarıyla kapatılması halinde sona erer. Borçlu, ödeme emri üzerine borcu süresinde ödeyebilir, taksit talep edebilir veya mevzuatın izin verdiği diğer başvuru yollarını kullanabilir. Ödeme, ilgili kamu idaresine veya tahsil dairesine yapılır. Ödeme sonrası haciz kaydı kaldırılır ve satış süreci durdurulur.

Kamu Kurumlarına İcra Takibi Yapılması

Kamu kurumlarına icra takibi yapılabilir; ancak takip, kurumun malvarlığının tamamına aynı şekilde yöneltilemez. Kamu hizmetine tahsis edilmiş mallar haczedilemez. Buna karşılık haczi mümkün olan gelirler, özel hukuk ilişkilerinden doğan bazı alacaklar ve tahsile elverişli varlıklar bakımından takip gündeme gelebilir. Uygulama, kurumun hukuki niteliğine göre değişir.

Belediyeye İcra Takibi Yapılması

Belediyeye icra takibi yapılabilir, ancak belediye mallarının haczi her durumda mümkün değildir. Kamu hizmetine ayrılan taşınmazlar, araçlar ve bazı gelirler korunabilir. Belediyenin ticari nitelikteki bazı malvarlığı ise hacze elverişli olabilir. Belediyenin haciz koyma yetkisi değil, alacaklıların belediye aleyhine başvuru imkânı bu başlıkta önem taşır.

Kamu Alacağı Tanımı

Kamu alacağı, devletin veya kamu idarelerinin kanundan doğan tahsil edilebilir alacağıdır. Vergiler, resim ve harçlar, sosyal güvenlik primleri ile diğer kamu gelirleri bu kapsama girebilir. Kamu borçları denildiğinde, bu alacakların zamanında ödenmemesi halinde doğan asıl borç, fer’ileri ve tahsil giderleri anlaşılır. Tahsil usulü özel alacaklardan farklıdır.

Hacze Kabil Mallar

Hacze kabil mallar, borçlunun üzerinde cebri icra uygulanabilen mal ve haklardır. Taşınırlar, taşınmazlar, banka alacakları, kira gelirleri ve bazı hak ve alacaklar bu kapsama girebilir. Ancak kanun koyucu, asgari yaşamı ve kamu yararını korumak için bazı istisnalar tanır. Hangi malın haczedilebileceği, niteliğine ve tahsis amacına göre belirlenir.

Mahcuz Malın Anlamı

Mahcuz mal, haciz işlemi konulduktan sonra icra dosyasında muhafaza altına alınan maldır. Hacizle birlikte malın mülkiyeti değişmez; yalnızca tasarruf yetkisi sınırlandırılır. Bu aşamadan sonra satış, paraya çevirme ve bedelin alacaklıya dağıtımı gündeme gelir. Mahcuz malın korunması, zaptı ve muhafazası icra memurları tarafından yürütülür.

RESMİ KURUM HACZİ NEDİR?

Resmi kurum haczi, kamu idaresi veya devlet kurumu ile bağlantılı varlıkların haciz konusu yapılmasıdır. Ancak her resmi kurum malı mutlak koruma altında değildir; kamu hizmetine tahsisli mallar ile haczi mümkün gelirler ayrımı yapılır. Kurumun bütçe kaynakları, özel hesapları ve ticari faaliyetleri varsa, bunlar bakımından farklı değerlendirme gerekebilir.

TAŞINIR MALLARIN HACZİ NEDİR?

Taşınır malların haczi, borçlunun yer değiştirebilen eşyalarının icra dairesi tarafından tespit edilip işlem altına alınmasıdır. Ev eşyası, araç, makine, stok ve benzeri varlıklar bu gruba girebilir. Haciz sırasında malın türü, değeri ve üçüncü kişiye ait olup olmadığı önemlidir. Kanunen korunmuş asgari yaşam eşyaları haczedilemez.

KİMLERİN MALLARI HACZEDİLEMEZ?

Kimlerin malları haczedilemeyeceği, kişiden çok malın niteliğine göre belirlenir. Devlet malları, kamu hizmetine tahsis edilmiş mallar ve kanunda açıkça korunmuş eşyalar bu kapsamda yer alır. Borçlunun zorunlu yaşam araçları, bazı maaş ve ücret unsurları ile kişisel kullanım eşyaları için de sınırlamalar uygulanabilir. İstisnalar kanunla dar yorumlanır.

HACİZLİ KİŞİNİN DEVLET KURUMUNDA ÇALIŞMASI YASAL MI?

Hacizli kişinin devlet kurumunda çalışması, kural olarak otomatik bir yasak oluşturmaz. Kamu görevine girişte esas alınan ölçütler, ilgili personel mevzuatı ve özel engel halleri olup haciz tek başına belirleyici değildir. Ancak bazı görevlerde mali güvenilirlik, disiplin ve güvenlik soruşturmaları önem kazanabilir. Somut durum, kadro ve mevzuata göre değerlendirilir.

BELEDİYENİN HACİZ KOYMA YETKİSİ VAR MIDIR?

Belediyenin haciz koyma yetkisi, kendi alacaklarını tahsil etmek için kanundan doğan sınırlı bir yetkidir. Belediye, idari tahsil yolları veya yetkili merciler aracılığıyla hareket eder; keyfi şekilde haciz uygulayamaz. Kendi borçları bakımından ise belediye bir borçlu sıfatı taşır ve alacaklıların takibine konu olabilir. Yetkinin dayanağı mevzuatta açık olmalıdır.

KAMU HACZİ İLE ÖZEL HACİZ ARASINDAKİ FARK NEDİR?

Kamu haczi ile özel haciz arasındaki temel fark, alacaklı tarafın kamu gücünü kullanması ve tahsil usulünün özel kanuna dayanmasıdır. Özel hacizde İcra ve İflas Kanunu ana çerçeveyi oluştururken kamu haczinde 6183 sayılı Kanun öne çıkar. Kamu yararı nedeniyle bazı mallar daha geniş koruma altındadır. Usul, süre ve itiraz yolları farklılaşır.

HACİZ SÜRECİNDE ALACAKLININ VE BORÇLUNUN HAKLARI NELERDİR?

Haciz sürecinde alacaklı, alacağını kanuni yollarla tahsil etme hakkına sahiptir; borçlu ise usule uygun tebligat, itiraz, ödeme ve şikâyet imkânlarını kullanabilir. Malın yanlış haczi, ölçüsüz işlem yapılması veya üçüncü kişiye ait eşyanın alınması halinde başvuru yolları doğabilir. Tarafların hakları, icra hukukunun denge ilkesine dayanır.