Baba Ölmeden Mirasını İstediği Evladına Verebilir Mi?

Baba ölmeden mirasını istediği evladına verebilir mi sorusu, uygulamada “mirası şimdiden paylaştırma” şeklinde düşünülse de hukuken çoğu zaman miras paylaşımı değil, sağlar arası kazandırma (kişinin hayattayken malını devretmesi) tartışmasıdır. Bir baba, yaşamı sürerken taşınmazını bir çocuğuna satabilir, bağışlayabilir ya da başka bir hukuki işlemle devredebilir. Ancak bu işlemin geçerli olması, yalnızca tapuda imza atılmasına bağlı değildir; gerçek irade (işlemin gerçekten satış mı bağış mı olduğu) ve saklı pay (kanunun bazı mirasçılar için koruduğu asgari miras oranı) gibi sınırlamalar nedeniyle ölümden sonra ciddi uyuşmazlıklar doğabilir. Bu yazıda, babanın malvarlığını hayattayken tek evlada devretmesinin hukuki dayanaklarını, saklı paylı mirasçıların nasıl korunduğunu, ölümden sonra hangi davaların gündeme gelebildiğini ve en sık yapılan hataları, pratik örneklerle ve mahkeme yaklaşımına uygun şekilde ele alıyorum.

Baba Mirasını Dilediği Çocuğuna Verebilir mi?

Baba, hayattayken malvarlığını dilediği çocuğuna devredebilir; bu, mülkiyet hakkının (kişinin malı üzerinde tasarruf yetkisi) doğal sonucudur. Buradaki kritik nokta, yapılan işlemin “miras bıraktım” değil, çoğu durumda sağlar arası kazandırma olmasıdır. Örneğin bir taşınmazın tapuda satış gibi gösterilerek devredilmesi, hukuken satış sözleşmesi görünümü taşısa da bedelin ödenip ödenmediği, tarafların ekonomik gücü, aile içi ilişki biçimi ve devir tarihindeki koşullar gibi unsurlar, işlemin gerçek niteliğini belirlemede önem kazanır.

Mahkemeler ve Yargıtay uygulaması bakımından temel soru şudur: Baba bu devri gerçekten satış/bağış iradesiyle mi yaptı, yoksa diğer mirasçıların payını bertaraf etmeyi hedefleyen bir kurgu mu kuruldu? İrade sakatlığı (hata, hile, korkutma gibi) iddiaları ayrıca değerlendirilir. Bu nedenle, “tapuda yapıldıysa sorun olmaz” yaklaşımı güvenli değildir. Özellikle bedelsiz veya piyasa rayicinin çok altında bedelle yapılan devirlerde, ileride uyuşmazlık çıkma ihtimali yükselir.

Aşağıdaki tablo, uygulamada en sık görülen devir türlerini ve olası sonuçlarını özetler:

İşlem türü	Hukuki çerçeve	Ölümden sonra tipik tartışma
Bağış (hibe)	Bağış iradesiyle bedelsiz devir	Saklı pay ihlali varsa tenkis (saklı payı tamamlatma) gündeme gelebilir
Satış	Bedel karşılığı devir	Bedelin ödenmemesi/çok düşük olması halinde muris muvazaası (görünüşte satış, gerçekte bağış) iddiası
Trampa	Mal değişimi	Karşı edimin gerçekliği ve denge (açık oransızlık) tartışması
Vasiyet / mirasçı atama	Ölüme bağlı tasarruf (ölümden sonra hüküm doğurur)	Şekil şartları ve saklı pay ihlali nedeniyle iptal veya tenkis

Saklı Paylı Mirasçıların Durumuna Dikkat!

Baba malını hayattayken bir evlada devretse bile, ölümden sonra miras hukukunun “koruma mekanizmaları” devreye girebilir. Bu korumanın merkezinde saklı pay yer alır. Saklı pay, kanunun belirli mirasçılar için tanıdığı ve murisin (miras bırakanın) tasarruflarıyla ortadan kaldıramayacağı asgari paydır. Uygulamada en sık karşılaşılan senaryo, murisin malvarlığının önemli kısmını tek çocuğa devretmesi ve diğer mirasçıların, “bizim saklı payımız zedelendi” iddiasıyla süreci mahkemeye taşımasıdır.

Saklı payı olan kişiler ve korumanın mantığı, çoğu zaman yanlış anlaşılır. Saklı pay, murisin hiçbir şey yapamayacağı anlamına gelmez; muris tasarruf edilebilir kısım (saklı paylar dışında kalan bölüm) üzerinde serbestçe tasarrufta bulunabilir. Ancak tasarruflar, saklı paylı mirasçıların kanuni sınırını aşıyorsa, ölümden sonra tenkis talebiyle geri dönüş doğabilir. Tenkis, işlemin bütünüyle yok sayılması değil; ihlal edilen kısmın hukuken düzeltilmesi, yani saklı payın tamamlatılmasıdır.

Uygulamada kritik hata, saklı pay değerlendirmesinin “tek bir mal” üzerinden yapılabileceğini sanmaktır. Oysa mahkemeler, genellikle murisin tüm malvarlığını ve yaptığı kazandırmaların bütününü dikkate alır. Bu yüzden, tek bir taşınmazın devri “küçük görünebilir” ancak terekenin (mirasın tamamı) içinde ağırlığı yüksekse uyuşmazlığı büyütebilir. Özellikle aile içi dengeyi bozacak nitelikteki devralarda, işlem öncesi hukuki planlama yapılması ilerideki davaların önünü kesebilir.

Bir Baba Bütün Malını İstediği Evladına Verebilir Mi?

Babanın bütün malvarlığını tek evlada devretmesi teknik olarak mümkündür; fakat “mümkün” olması, her zaman “güvenli” olduğu anlamına gelmez. Hayattayken yapılan devirlerde, muris sağ olduğu için diğer mirasçıların “miras hakkı” henüz doğmamıştır. Bu nedenle, muris hayattayken yapılan işlemlere doğrudan “miras davası” mantığıyla müdahale etmek çoğu durumda sonuç vermez. Buna karşılık murisin ölümünden sonra, yapılan devrin niteliği ve amacı, farklı davalar yoluyla denetlenebilir.

Yargıtay’ın dikkat ettiği temel eksenlerden biri muris muvazaası iddiasıdır. Muris muvazaası, tapuda satış gösterilen bir işlemin gerçekte bağış olması ve bunun da diğer mirasçıların haklarını bertaraf etmek amacı taşıması ihtimalinde gündeme gelir. Bu tür iddialarda “bedel ödendi mi?” sorusu tek başına yeterli değildir; bedelin kaynağı, ödeme gücü, tarafların yaşam standardı, devirden sonra taşınmazın kim tarafından kullanıldığı gibi çok sayıda olgu birlikte değerlendirilir. Mahkemeler, görünüşteki işlemin arkasındaki gerçek iradeyi yakalamaya çalışır.

Bu noktada sık görülen bir başka sorun, “her şeyi devrettim, artık kimse bir şey isteyemez” düşüncesidir. Ölümden sonra açılabilecek davalarda, saklı pay ihlali veya muvazaa ispatlanırsa, devrin sonuçları kısmen veya tamamen ortadan kaldırılabilir. Bu nedenle, malvarlığının tamamını tek evlada bırakmayı hedefleyen kişilerin, ileride uyuşmazlığa açık bir yapı yerine, daha dengeli ve belgelendirilebilir çözümlerle ilerlemesi genellikle daha sağlıklıdır.

Kişi Mirasını İstediğine Bırakabilir Mi?

Kişi, ölümünden sonra malvarlığının nasıl paylaşılacağını belirleme konusunda geniş bir serbestîye sahiptir. Bu serbestî, vasiyetname (tek taraflı ölüme bağlı tasarruf) veya miras sözleşmesi (iki taraflı, daha güçlü bağlayıcılığı olabilen ölüme bağlı işlem) gibi araçlarla kullanılır. Ayrıca kişi, mirasçı atama yoluyla bir veya birden fazla kişiyi mirasçı konumuna getirebilir ya da belirli mal bırakma ile belirli bir malı belirli bir kişiye özgüleyebilir.

Ne var ki bu özgürlüğün sınırı, yine saklı paylı mirasçılardır. Tasarruflar saklı paya tecavüz ediyorsa, ölümden sonra tenkis talebi gündeme gelebilir. Burada önemli olan, ölüme bağlı tasarrufların şekil şartlarının da son derece katı olmasıdır. Vasiyetnamenin türüne göre (resmî, el yazılı gibi) farklı şekil şartları vardır; bu şartlar sağlanmazsa, saklı paydan bağımsız olarak iptal riski doğabilir.

Pratikte, “vasiyet yaptım, her şey bitti” düşüncesi sıkça hayal kırıklığı ile sonuçlanır. Çünkü vasiyet, çoğu zaman tek başına uyuşmazlığı bitirmez; aksine tartışmanın zeminini değiştirir. Özellikle aile içinde bir evlada ağırlık veren tasarruflar yapılacaksa, hem saklı pay dengesi hem de şekil şartları birlikte düşünülmeli; sonradan “bu belge geçerli değil” tartışmasına yol açacak boşluklar bırakılmamalıdır.

Miras Bırakan Kişi Sağ İken Mallarını Paylaştırdığı Anlaşılırsa Diğer Mirasçılar Ne Yapabilir?

Muris sağken yapılan işlemlerde diğer mirasçıların “hemen müdahale edebilmesi” her zaman mümkün değildir. Çünkü miras hakkı kural olarak ölümle doğar ve muris hayattayken malvarlığı üzerinde tasarruf yetkisi devam eder. Bununla birlikte, murisin ölüme bağlı tasarrufları (vasiyet, miras sözleşmesi gibi) çoğu kez ölümden sonra hüküm doğurduğundan, muris sağken “iptal ettirme” refleksi genellikle sonuç üretmez. Asıl mücadele alanı, murisin ölümünden sonra açılacak davalar ve ispat rejimidir.

Diğer mirasçılar bakımından önemli olan, hangi hukuki yolun hangi iddia ile uyumlu olduğudur. Saklı payın zedelenmesi iddiası tenkise götürürken, görünüşte satış-gerçekte bağış iddiası muris muvazaasına götürür. Şekil şartı eksikliği, ehliyet problemi (ayırt etme gücünün yokluğu gibi) veya irade sakatlığı ise ölüme bağlı tasarrufun iptalini gündeme getirebilir. Uygulamada davanın yanlış seçilmesi, haklı bir iddianın dahi kaybedilmesine yol açabilir.

Aşağıda, ölümden sonra en sık gündeme gelen hukuki yolları üç başlıkta topluyorum. Her birinin şartı, ispatı ve sonucu farklıdır. Bu ayrımı doğru yapmak, sürecin kaderini belirleyebilir.

Tenkis Davası

Tenkis davası, saklı paylı mirasçıların, saklı paylarına tecavüz eden ölüme bağlı tasarruflar veya belirli sağlar arası kazandırmalar nedeniyle açabildiği bir davadır. Amaç, işlemi “tamamen yok etmek” değil; saklı payı ihlal eden kısmı hukuken geri almak, yani saklı payı tamamlatmaktır. Bu nedenle tenkis, çoğu zaman oransal bir düzeltme yaratır. Mahkeme, terekeyi ve kazandırmaları değerlendirerek, saklı payın ne ölçüde zedelendiğini tespit eder.

Uygulamada en kritik nokta, davacı mirasçının “benim saklı payım ihlal edildi” iddiasını soyut bırakmamasıdır. Tereke kapsamı, murisin yaptığı kazandırmalar, diğer mirasçıların durumları ve kazandırmaların niteliği birlikte ele alınır. Ayrıca tenkis davası, yanlış beklentiyle “tapu iptali kesin çıkar” gibi düşünülerek açıldığında hayal kırıklığı yaratabilir; çünkü kimi durumda sonuç, paraya çevrilebilir bir alacak veya belirli bir pay düzeltmesi olarak ortaya çıkar.

Bir diğer yaygın hata da, tenkisin yalnızca vasiyet gibi ölüme bağlı tasarruflara karşı açılabileceğini sanmaktır. Oysa şartları varsa, bazı sağlar arası kazandırmalar da tenkis hesabına dahil edilebilir. Bu nedenle, dava açmadan önce terekenin bütününün ve kazandırmaların kronolojisinin profesyonelce analiz edilmesi gerekir.

Muris Muvazaası (Mirastan Mal Kaçırma) Davası

Muris muvazaası, murisin gerçekte bağışlamak istediği bir malı, tapuda satış gibi göstererek devretmesi ve bu yolla diğer mirasçıların miras hakkını fiilen etkisiz bırakması iddiasına dayanır. Burada temel tartışma, işlemin görünürdeki niteliği ile gerçek irade arasındaki uyumsuzluktur. Muvazaa iddiası kabul edilirse, işlem geçersiz sayılabilir ve özellikle taşınmazlarda tapu kayıtları bakımından ciddi sonuçlar doğabilir.

Yargılama pratiğinde ispat, çok yönlü yapılır. Sadece “bedel ödenmedi” demek çoğu zaman yeterli olmaz. Bedelin nasıl ödendiği, ödeme belgesi olup olmadığı, devralan çocuğun ekonomik gücü, devirden sonra malı kimin kullandığı, murisin diğer mirasçılarla ilişkisi ve devir gerekçesi gibi olgular birlikte değerlendirilir. Mahkemeler, hayatın olağan akışını (normal şartlarda nasıl davranılır) da önemli bir ölçüt olarak kullanır.

En sık yapılan hata, muvazaa iddiasını “her düşük bedelli satış muvazaadır” şeklinde kurmaktır. Düşük bedel önemli bir emaredir; ancak tek başına kesin sonuç doğurmaz. Dosya, somut delillerle güçlendirilmediğinde dava riskli hale gelir. Bu nedenle, dava stratejisinin başında delil planlaması yapılması genellikle belirleyici olur.

Ölüme Bağlı Tasarrufun İptali

Ölüme bağlı tasarrufun iptali davası, vasiyetname veya miras sözleşmesi gibi işlemlerin geçerliliğini hedef alır. Bu davalarda gündeme gelen başlıca iptal sebepleri; şekil şartlarına aykırılık, murisin ehliyetsizliği (ayırt etme gücü bulunmaması), irade sakatlığı (hata, hile, korkutma) ve bazı özel iptal nedenleridir. İptal davasının kabulü, tasarrufun tamamen veya kısmen hükümsüz kalmasına yol açabilir.

Pratikte en önemli risk, vasiyetnamenin özellikle el yazılı türünde şekil şartlarının eksik bırakılmasıdır. Tarih unsurunun bulunmaması, yazının tamamının muris el yazısı olmaması veya imza eksikliği gibi noktalar, tasarrufu iptale açık hale getirir. Bu tür eksiklikler, saklı pay tartışması yapılmadan önce bile tasarrufu devre dışı bırakabilir.

Bir başka yaygın hata, iptal davası ile tenkis davasının birbirine karıştırılmasıdır. İptal, işlemin geçersizliğine; tenkis ise saklı payı ihlal eden kısmın düzeltilmesine yönelir. Doğru dava türü seçilmezse, haklı bir iddia yanlış kulvarda eritilebilir. Bu nedenle, vasiyet veya miras sözleşmesi varsa öncelikle belgenin şekil ve ehliyet yönünden sağlamlığı değerlendirilmelidir.

Evlatlar Arasında Mal Paylaşımı Nasıl Olmalı?

Evlatlar arasında miras paylaşımı kural olarak eşitlik ilkesine dayanır; çocuklar (altsoy) yasal mirasçı olarak mirasa eşit oranlarda hak kazanır. Ancak muris, tasarruf edilebilir kısım üzerinde serbestçe hareket ederek dengeyi kısmen değiştirebilir. Burada amaç, “herkese aynı mal” vermek değil; ileride çatışma doğurmayacak, hukuken sürdürülebilir bir düzen kurmaktır. Uygulamada en sağlıklı yaklaşım, murisin iradesini açık, belgeli ve makul gerekçelerle ortaya koymasıdır.

Planlama yapılırken iki eksen birlikte düşünülmelidir: Birincisi, saklı pay ve tenkis riskini minimize edecek bir dağılım; ikincisi, muvazaa iddiasına kapı aralamayacak şekilde işlemin gerçek niteliğini ispatlanabilir kılmak. Örneğin satış yapılacaksa, bedelin piyasa koşullarına yakın belirlenmesi ve ödeme akışının bankacılık kanallarıyla belgelenmesi uyuşmazlık ihtimalini azaltır. Bağış tercih edilecekse, ileride tenkis hesabına girebileceği gözetilerek aile içi denge gözetilmelidir.

Aşağıdaki liste, pratikte daha az ihtilaf üreten yaklaşımları özetler:

• İşlemin niteliğini netleştirmek: Satış mı bağış mı, görünüşte değil gerçekte de aynı olmalı.
• Belgelendirme: Bedel varsa ödeme kanıtı, bağış varsa bağış iradesini destekleyen düzenleme.
• Saklı pay hesabını göz ardı etmemek: Tasarruf edilebilir kısım sınırında hareket etmek.
• Şekil şartlarına dikkat: Ölüme bağlı tasarruflarda usul hatası bırakmamak.

En sık yapılan hatalar ise “işlemi gizlemek”, “bedeli göstermelik belirlemek” ve “diğer mirasçıların hiçbir şey yapamayacağını sanmak” şeklinde ortaya çıkar. Bu hatalar, ölüm sonrası davaları hızlandırır ve çoğu zaman aile içi kırılmayı derinleştirir. Bu nedenle, mal devri planlanırken yalnızca bugünü değil, ölüm sonrasındaki ispat ve dava risklerini de hesaba katmak gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Baba hayattayken tapuda satış gösterip çocuğuna devrederse sonradan iptal olur mu?

Tek başına “satış” görünümü iptal sebebi değildir. Ancak bedelin gerçekte ödenmediği, işlemin bağış niteliği taşıdığı ve murisin diğer mirasçıların haklarını bertaraf etmeyi hedeflediği somut olgularla ortaya konursa muris muvazaası iddiası gündeme gelebilir. Mahkeme, ödeme belgeleri, ekonomik güç, kullanım durumu ve aile içi ilişkiler gibi olguları birlikte değerlendirir.

Saklı pay ne demektir, baba bunu aşarsa ne olur?

Saklı pay, kanunun belirli mirasçılar için koruduğu asgari miras oranıdır. Murisin tasarrufları saklı payı ihlal ediyorsa, ölümden sonra saklı paylı mirasçılar tenkis davası açarak ihlal edilen kısmın düzeltilmesini talep edebilir. Tenkis, çoğu zaman işlemin tamamını değil, saklı payı aşan kısmı hedef alır.

Vasiyetname ile tek çocuğa bırakmak daha mı güvenlidir?

Vasiyetname, doğru şekilde düzenlenirse güçlü bir irade beyanıdır; ancak şekil şartlarına sıkı bağlıdır. Şekil eksikliği veya ehliyet tartışması varsa iptal riski doğabilir. Ayrıca vasiyetname saklı payı ihlal ediyorsa, yine tenkis talebi gündeme gelebilir. Bu nedenle “vasiyet yaptım, kesin bitti” yaklaşımı doğru değildir.

Diğer mirasçılar muris hayattayken dava açabilir mi?

Çoğu durumda miras hakkı ölümle doğduğu için muris hayattayken “miras payımı geri ver” mantığıyla sonuç almak zordur. Ancak somut olaya göre farklı hukuki yollar (örneğin irade sakatlığı, ehliyetsizlik iddiaları veya başka kişisel hak ihlalleri) tartışılabilir. Miras hukuku kaynaklı tipik talepler ise genellikle murisin ölümünden sonra tenkis, muvazaa veya ölüme bağlı tasarrufun iptali gibi davalarla gündeme gelir.