Boşanmada Arabuluculuk ve Aile Arabuluculuğu

Boşanmada Arabuluculuk ve Aile Arabuluculuğu, eşlerin ayrılık veya boşanma sürecinde anlaşamadıkları konuları, mahkeme önüne taşımadan önce veya dava devam ederken, tarafsız bir arabulucu eşliğinde müzakere ederek çözmeye çalıştıkları ihtiyari (zorunlu olmayan) bir uyuşmazlık çözüm yoludur. Arabulucu, hâkim gibi karar vermez; taraflara çözüm dayatmaz. Süreç, eşlerin kendi iradeleriyle belirledikleri şartlarda uzlaşmalarını ve uzlaşılan hususların yazılı bir tutanak ile kayıt altına alınmasını hedefler. Bu tutanak, koşulları sağladığında icra kabiliyeti (zorla yerine getirme imkânı) doğurabilir. Uygulamada aile arabuluculuğu, özellikle anlaşmalı boşanma protokolünün hazırlanması, müzakere zemininin doğru kurulması ve gereksiz çatışmanın azaltılması bakımından önem taşır. Aşağıda, sürecin hukuki çerçevesi, hangi konuların arabuluculuğa elverişli olduğu ve uygulamada sık yapılan hatalar, sistematik biçimde ele alınmaktadır.

Boşanmada Arabuluculuk ve Aile Arabuluculuğu

Arabuluculuk, tarafların bir uyuşmazlığı, müzakere (karşılıklı görüşme) yoluyla kendi çözümlerini üreterek sonuçlandırmasına imkân veren bir yöntemdir. Aile arabuluculuğu ise bu yaklaşımın, ayrılık ve boşanma gündemi olan eşlere uyarlanmış halidir. Burada amaç, boşanmanın kaçınılmaz olduğu veya evlilik birliğinin ciddi biçimde sarsıldığı durumlarda, tarafların anlaşmaları gereken alanlarda daha sağlıklı bir iletişim zemini kurmak ve çözüme ulaşmaktır.

Aile arabuluculuğunun pratik değerlerinden biri, anlaşmalı boşanma kapsamında protokole konu edilebilen hususların, daha yapılandırılmış bir görüşme süreciyle ele alınabilmesidir. Protokol (tarafların uzlaştığı şartları yazılı hale getiren belge) doğru kurulmadığında, mahkeme huzurunda anlaşmalı boşanmanın sürdürülebilirliği zayıflar. Bu nedenle arabuluculuk, yalnızca “anlaşın” çağrısı değildir; anlaşmanın uygulanabilirliğini artıran bir süreç yönetimidir.

Ancak arabuluculuk, her sorunu çözen sınırsız bir alan değildir. Tarafların iradesiyle belirlenebilecek konular ile kamu düzeni (toplumun genel yararı ve hukuk düzeninin korunması) kapsamına giren konular ayrıştırılmalıdır. Aile arabuluculuğunun etkin olduğu alan, çoğunlukla tarafların serbestçe tasarruf edebileceği (kendi kararlarıyla belirleyebileceği) meselelerle sınırlıdır. Aksi halde, güç dengesizliği bulunan dosyalarda veya çocuk yararını ilgilendiren konularda, arabuluculuk süreci amaç dışı sonuçlar doğurabilir.

Uygulamada sık yapılan hata, arabuluculuğun mahkeme denetimini tamamen ortadan kaldırdığı düşüncesidir. Oysa boşanmanın sonuçları ve özellikle çocukla ilgili düzenlemeler bakımından hâkim denetimi kritik bir güvenlik mekanizmasıdır. Bu nedenle arabuluculuk, doğru kapsamda ve doğru dosyada kullanıldığında fayda sağlar.

Başlık	Arabuluculuğun Rolü	Hukuki Risk
Tarafların mali ve kişisel düzenlemeleri	Uzlaşma zemini oluşturur, şartları netleştirir	Muğlak ifade ve uygulanamaz taahhüt riski
Çocukla ilgili düzenlemeler	Sınırlı; hâkim denetimi gereklidir	Çocuğun üstün yararı gözetilmeden uzlaşma riski
Şiddet/istismar iddiası olan dosyalar	Kural olarak elverişli değildir	Baskı altında “uzlaşma” görüntüsü oluşması riski

Boşanmada Arabuluculuk Zorunlu Mu?

Boşanma uyuşmazlıklarında arabuluculuk, genel kural olarak zorunlu bir dava şartı değildir. Dava şartı (mahkemenin esasa girip inceleme yapabilmesi için aranılan ön koşul) olan arabuluculuk, bazı hukuk alanlarında düzenlenmiş olsa da boşanma bakımından aynı rejim geçerli değildir. Bu nedenle eşler arabuluculuğa başvurmadan da boşanma davası açabilir; arabuluculuğa gidilmedi diye dava usulden reddedilmez.

Bu noktada önemli ayrım şudur: Boşanmada arabuluculuk “yasak” değil, ihtiyari (isteğe bağlı) bir mekanizmadır. Taraflar, anlaşmalı boşanma protokolünü hazırlarken veya çekişmeli dava devam ederken, kendi istekleriyle arabulucuya başvurabilir. Özellikle iletişimin koptuğu, ancak tarafların temel konularda uzlaşma potansiyeli taşıdığı dosyalarda, arabuluculuk süreci anlaşmayı kolaylaştırabilir.

Uygulamada sık yapılan hatalardan biri, arabuluculuk tutanağı imzalandığında boşanmanın “kendiliğinden gerçekleşeceği” varsayımıdır. Arabuluculuk, taraflar arasında uzlaşı metni üretir; boşanma kararı ise mahkeme tarafından verilir. Arabuluculuk sonucunda ortaya çıkan metin, anlaşmalı boşanma protokolüne dönüştürülebilir; ancak mahkeme, protokolün ve boşanmanın hukuki şartlarını değerlendirir.

Bir diğer hata, zorunlu arabuluculuk alanlarında kullanılan “standart” metinlerin boşanma dosyalarına aynen uygulanmasıdır. Aile uyuşmazlıkları, duygusal ve ekonomik boyutu yüksek süreçlerdir; metinlerin kişiye özel kurulması, özellikle nafaka, mal rejimi ve kişisel düzenlemelerde uyuşmazlık çıkmasını engeller.

• Zorunlu değildir: Arabuluculuğa gidilmediği için boşanma davası reddedilmez.
• İhtiyari başvuru mümkündür: Dava öncesi veya dava sırasında süreç işletilebilir.
• Mahkeme denetimi devam eder: Boşanma kararını mahkeme verir, uzlaşma metni süreçte araçtır.

Boşanmalarda Arabuluculuk Dönemi

Boşanmalarda arabuluculuk uygulamasına ilişkin yaklaşım, yargının iş yükünü azaltma ve uyuşmazlıkları daha kısa sürede çözme hedefiyle gündeme gelmektedir. Bu çerçevede aile arabuluculuğunun kapsamı, hangi konuların arabuluculuğa elverişli olduğu ve tutanakların nasıl icra edilebilir hale geleceği gibi başlıklarda mevzuat ve uygulama tartışmaları yürütülmektedir. Burada kritik nokta, aile hukukunun kendine özgü yapısı nedeniyle, her uyuşmazlığın arabuluculuğa aynı ölçüde uygun olmamasıdır.

Özellikle velayet (çocuğun bakım ve temsil yetkisi) ve aile içi şiddet iddiası bulunan dosyalarda, taraflar arasındaki güç dengesi bozulabilir. Bu nedenle aile arabuluculuğunun “her dosyada hızlı çözüm” mantığıyla dayatılması, hakkaniyete aykırı sonuçlar doğurabilir. Aile hukukunda çözümün hızlı olması kadar, çözümün adil ve sürdürülebilir olması da önem taşır.

Uygulamada önemli bir risk alanı, arabuluculuk görüşmelerinin psikolojik baskı altında yapılması ve bunun “gönüllü uzlaşma” gibi gösterilmesidir. Arabuluculuğun temel ilkelerinden biri iradilik (gönüllülük) olduğundan, eşlerden birinin baskı altında hissettiği durumlarda süreç yönetimi daha hassas yürütülmelidir. Bu tür dosyalarda arabuluculuğa başvurulsa dahi, görüşme koşulları, temsil (avukat desteği) ve güvenlik önlemleri değerlendirilmeden ilerlemek doğru değildir.

Ayrıca arabuluculuk, çekişmeli davayı anlaşmalı boşanmaya çevirebilecek bir köprü işlevi görebilir. Ancak bu dönüşümün gerçekleşmesi için yalnızca “genel bir uzlaşma” değil, protokolün somut, açık ve uygulanabilir hükümler içermesi gerekir. Aksi halde taraflar kısa süre sonra yeni uyuşmazlıklarla tekrar yargı sürecine dönebilir.

Boşanmalarda Arabuluculuk Ücreti

Arabuluculuk sürecinde ücretlendirme, genel olarak tarife (resmî olarak belirlenen ücret çizelgesi) esasına göre şekillenir. Aile arabuluculuğunda görüşmeler çoğunlukla saatlik planlanır ve ücret, taraf başına hesaplanabilir. Burada önemli olan, ücretin tek başına mali bir kalem olarak değil, sürecin kapsamı ve verimliliğiyle birlikte değerlendirilmesidir. Kısa sürede sonuçlanabilecek bir uyuşmazlıkta, doğru yönetilen arabuluculuk görüşmesi toplam maliyeti azaltabilir; ancak dağınık yürütülen görüşmeler hem süreyi hem maliyeti artırabilir.

Uygulamada sık yapılan hatalardan biri, “tek oturumda her şey çözülür” beklentisiyle gerçekçi olmayan bir plan yapılmasıdır. Nafaka, mal rejimi ve kişisel düzenlemeler gibi başlıkların aynı oturumda, hesaplama yapılmadan ve belge değerlendirilmeden netleştirilmesi güçtür. Bu nedenle tarafların, arabuluculuk öncesinde temel finansal verileri ve taleplerini hazırlaması, süreci kısaltır.

Bir diğer hata, arabuluculuk ücretinin kimin tarafından ve hangi oranla ödeneceğinin baştan konuşulmamasıdır. Ücretin paylaşımı, görüşme sayısı, toplantı yöntemi (yüz yüze/çevrim içi) ve olası ek masraflar, sürecin başında netleştirildiğinde taraflar arasında yeni bir uyuşmazlık doğması engellenir.

Hukuki terim notu: “İcra edilebilirlik şerhi”, arabuluculuk tutanağının belirli şartlarda mahkemece icra edilebilir nitelik kazanmasını sağlayan onaydır. Bu şerh, tutanağın bir tarafça ihlal edilmesi halinde icra yoluna başvurulabilmesini mümkün kılar.

• Ücretlendirme çoğunlukla saatlik tarife üzerinden yürütülür.
• Planlama yapılmazsa oturum sayısı artabilir ve maliyet yükselir.
• Ücret paylaşımı baştan belirlenmezse yeni bir ihtilaf konusu doğabilir.

Boşanma Davalarında ve Boşanma Sürecinde Arabuluculuk

Boşanma davası açılmadan önce arabuluculuğa başvurulabileceği gibi, dava devam ederken de arabuluculuk süreci işletilebilir. Çekişmeli boşanmada, tarafların belirli konularda uzlaşması, davanın anlaşmalı boşanmaya dönüşmesinin önünü açabilir. Bu dönüşüm, yargılama sürecini kısaltabilir; ancak bunun için protokolün hukuken sağlam kurulması gerekir. “Anlaştık” ifadesi tek başına yeterli değildir; nafaka miktarı, ödeme şekli, mal paylaşımının kapsamı ve kişisel düzenlemeler açıkça yazılmalıdır.

Aile arabuluculuğunun pratik faydası, tarafların mahkeme ortamının çatışmalı dilinden uzaklaşarak, kontrollü bir görüşme düzeninde çözüm aramasıdır. Bu, özellikle iletişimi kopmuş eşlerde, konuların tek tek ele alınmasını ve gereksiz gerilimlerin azaltılmasını sağlar. Buna rağmen, şiddet iddiası veya ciddi güç dengesizliği bulunan dosyalarda arabuluculuk, taraflardan birini savunmasız bırakabileceği için uygun bir araç olmayabilir.

Uygulamada en kritik noktalardan biri de “velayet ve çocuk düzenlemeleri”dir. Çocuğun üstün yararı, tarafların pazarlık konusu haline getirilemez. Taraflar bazı başlıklarda uzlaşsa bile, çocukla ilgili düzenlemeler bakımından hâkimin denetimi ve uygun bulması esastır. Bu nedenle arabuluculuk sürecinde çocukla ilgili konularda kesin ve bağlayıcı sonuç beklentisi oluşturmak doğru değildir.

Arabuluculuk tutanağının icraya elverişli hale gelmesi, yalnızca imza ile değil, gerekli hâllerde icra edilebilirlik şerhi alınmasıyla güç kazanır. Böylece tarafların uzlaştığı ve taahhüt ettiği edimler (örneğin belirli bir ödeme) yerine getirilmezse, icra takibi gündeme gelebilir. Bu aşamada tutanağın dili, borcun konusu ve ödeme takvimi gibi unsurlar belirleyicidir.

Uygulama Alanı	Arabuluculukla Hedef	Önerilen Yaklaşım
Anlaşmalı boşanma protokolü hazırlığı	Şartları netleştirip uyuşmazlığı azaltmak	Somut, ölçülebilir, takvimli hükümler
Çekişmeli davada uzlaşma	Davayı anlaşmalıya dönüştürmek	Konuları başlık başlık ele almak, belgeyle ilerlemek
Şiddet/istismar iddiası	Kural olarak uygun değil	Güvenlik ve irade serbestisi yoksa süreçten kaçınmak

Sıkça Sorulan Sorular

Arabuluculuk tutanağı boşanmayı tek başına sonuçlandırır mı?

Hayır. Arabuluculuk tutanağı, tarafların uzlaştığı şartları yazılı hale getirir; boşanma kararını mahkeme verir. Tutanak, anlaşmalı boşanma protokolünün kurulmasına yardımcı olabilir ve mahkeme önünde dayanak olarak kullanılabilir. Boşanmanın hukuki olarak gerçekleşmesi için yargısal karar gerekir.

Aile arabuluculuğunda velayet konusunda kesin anlaşma yapılabilir mi?

Çocukla ilgili düzenlemelerde temel ölçüt çocuğun üstün yararıdır. Bu nedenle velayet ve çocuk düzenlemeleri bakımından hâkim denetimi belirleyicidir. Tarafların görüşmeleri, mahkemenin değerlendirmesine yardımcı olabilir; ancak çocukla ilgili konularda arabuluculukla “kesin ve bağlayıcı” sonuç beklentisi oluşturmak doğru değildir.

Şiddet iddiası varsa arabuluculuğa gidilebilir mi?

Şiddet, baskı veya istismar iddiası bulunan dosyalarda arabuluculuk, irade serbestisini zedeleyebileceği için kural olarak uygun görülmez. Taraflar bu süreçte eşit pazarlık gücüne sahip değilse, “uzlaşma” görüntüsü altında hak kayıpları doğabilir. Güvenlik ve irade serbestisi sağlanmadan yürütülen görüşmeler hukuken ve fiilen risk taşır.

Arabuluculuk tutanağına uyulmazsa ne olur?

Tutanağın içeriğine ve usulüne göre, gerekli koşullar sağlandığında icra edilebilirlik niteliği gündeme gelebilir. Bu durumda taraflardan biri taahhüdünü yerine getirmezse, tutanak icra takibine konu edilebilir. Bu nedenle tutanağın dili açık olmalı; borcun konusu, miktarı, ödeme zamanı ve yöntemi tereddüde yer bırakmayacak şekilde yazılmalıdır.