Eşin Miras Payı: Sağ Kalan Eşin Hakları, Mal Rejimi ve İkinci Evlilikte Uygulama

Eşin miras payı, vefat sonrası en çok anlaşmazlık doğuran miras konularından biridir. Çünkü sağ kalan eşin ne kadar pay alacağı, “eşim her durumda mirasın yarısını alır” gibi yaygın ama hatalı kabullerle değil; mirasçıların kim olduğuna, mal rejiminin (evlilik süresince edinilen malların paylaşım sistemi) nasıl kurulduğuna ve varsa ölüme bağlı tasarruflara (vasiyetname gibi) göre belirlenir. Özellikle ikinci evliliklerde, önceki evlilikten çocukların bulunması hâlinde aynı tereke (miras bırakanın tüm malvarlığı) üzerinde birden fazla menfaat çatışması ortaya çıkar. Bu yazıda, sağ kalan eşin yasal miras payının hangi koşullarda nasıl hesaplandığını, ikinci evlilikte tabloyu değiştiren pratik sorunları, mal rejiminin miras payından önce neden ele alınması gerektiğini ve vasiyetname ile yapılabilecek planlamanın sınırlarını adım adım açıklıyoruz. Ayrıca uygulamada sık yapılan hataları ve uyuşmazlıkların nerelerde yoğunlaştığını somutlaştırarak ele alıyoruz.

1. Sağ Kalan Eşin Yasal Miras Payı Nedir?

Sağ kalan eş, Türk Medeni Kanunu sisteminde yasal mirasçıdır; ancak miras payı “tek başına mirasçı olup olmamasına” göre değil, hangi zümre (mirasçı grubu) ile birlikte mirasçı olduğuna göre belirlenir. Buradaki temel ayrım altsoy (çocuklar ve onların alt kuşağı), ana-baba zümresi (anne-baba ve onların alt kuşağı) ve daha uzak hısımlardır. Uygulamada sıklıkla yapılan hata, bu zümre ayrımı yapılmadan, “eşin payı sabittir” varsayımıyla işlem kurulmasıdır. Oysa aynı olayda hem mirasçı grubu hem de terekenin kapsamı doğru tespit edilmeden pay hesaplamak sağlıklı sonuç vermez.

Aşağıdaki tablo, yasal miras paylaşımında (vasiyetname gibi bir düzenleme yoksa) sağ kalan eşin payının hangi mirasçı grubu ile birlikte olduğuna göre nasıl değiştiğini özetler. Bu oranlar, yalnızca “mirasın paylaşımı” içindir; mal rejimi tasfiyesi (edinilmiş mallara katılma alacağı gibi) ayrıca değerlendirilir.

Birlikte Mirasçı Olunan Grup	Sağ Kalan Eşin Payı	Diğer Mirasçıların Payı
Altsoy (çocuklar)	1/4	Kalan kısım çocuklar arasında eşit
Ana-baba zümresi (anne-baba, kardeşler)	1/2	Kalan kısım ilgili zümre kurallarına göre
Altsoy yok, ana-baba zümresi yok	3/4	Kalan kısım daha uzak hısımlara

Pay hesabında ikinci kritik nokta, “miras” ile “mülkiyet” kavramlarının karıştırılmamasıdır. Eşin miras payı, tereke üzerinde paylı mülkiyet (birden fazla kişinin aynı malda pay sahibi olması) doğurabilir. Bu da, örneğin taşınmazlarda (ev, arsa) fiilî kullanımın tek başına pay oranına göre otomatik çözülemeyeceği anlamına gelir. Bu nedenle sağ kalan eş açısından, sadece oranı bilmek değil; paylaşımın nasıl yapılacağı, ortaklığın nasıl yönetileceği ve ihtilaf çıkarsa hangi dava yollarına başvurulacağı da önem taşır.

• Tereke: Miras bırakanın ölüm anındaki malvarlığı (aktif) ve borçlarının (pasif) tamamı.
• Zümre sistemi: Mirasçıların kanunda belirlenen gruplar hâlinde mirasa çağrılması.
• Paylı mülkiyet: Aynı mal üzerinde birden fazla kişinin pay sahibi olması.

2. İkinci Evlilikte Miras Payı Değişir mi?

İkinci evlilik yapılmış olması, sağ kalan eşin yasal mirasçılık sıfatını ortadan kaldırmaz ve tek başına payı azaltmaz. Ancak ikinci evliliklerde sıkça görülen durum şudur: Miras bırakanın önceki evlilikten çocukları vardır ve bu çocuklar, hangi evlilikten doğduklarına bakılmaksızın altsoy olarak mirasa katılır. Dolayısıyla sağ kalan eş ile çocuklar birlikte mirasçı olur ve yasal oran uygulandığında eşin miras payı altsoy ile birlikte belirlenen sınırlar içinde kalır. Pratikte uyuşmazlıklar, çoğu zaman “oran” tartışmasından değil, malın fiilen paylaşımı ve kullanım konularından doğar.

İkinci evliliklerde çatışma alanlarını büyüten temel faktörler şunlardır: Birincisi, miras bırakana ait taşınmazların aile konutu niteliği taşıması (aile konutu: eşlerin birlikte yaşadığı ve hukuken korunan konut). İkincisi, miras bırakanın önceki evlilikten çocukları ile sağ kalan eşin aynı taşınmaz üzerinde paydaş hâline gelmesi ve taşınmazın satışı, kullanım düzeni, kira geliri gibi konularda anlaşma sağlayamamasıdır. Üçüncüsü ise, miras bırakanın sağlığında yaptığı devirlerin “mirasçılardan mal kaçırma” iddiasına (muris muvazaası: mirasçılardan mal kaçırmak amacıyla görünüşte satış gibi yapılan işlemler) konu edilmesidir.

Uygulamada sık yapılan hatalardan biri, ikinci evlilikte “çocuklar isterse eşin payını azaltır” düşüncesidir. Çocukların payı ve eşin payı kanuni oranlarla belirlenir; çocukların itirazı, ancak saklı payın (kanunun belirli mirasçılara koruduğu asgari pay) ihlali veya irade sakatlığı gibi hukuki sebepler varsa sonuç doğurabilir. Bu nedenle ikinci evliliklerde miras planlaması yapılırken, sadece pay oranına değil şu başlıklara odaklanmak gerekir:

• Taşınmazların paylaşım modeli (satış, aynen taksim, kullanım anlaşması).
• Aile konutunun korunması ve sağ kalan eşin barınma ihtiyacı.
• Ölüme bağlı tasarrufların saklı pay sınırlarına uygun kurgulanması.
• Mal rejimi tasfiyesi yapıldıktan sonra terekenin netleşmesi.

Bu çerçevede, ikinci evlilikte “pay değişir mi” sorusu çoğu zaman yanlış sorudur. Asıl mesele, kanuni payın yanında mal rejiminden kaynaklanan alacakların varlığı, taşınmazların niteliği ve mirasçıların birlikte hareket edip edemeyeceğidir.

3. Mal Rejimi Sağ Kalan Eşin Payını Etkiler mi?

Evet, ancak doğru kavramsallaştırma ile: Mal rejimi, sağ kalan eşin miras payını doğrudan değiştirmez; buna karşılık miras paylaşımından önce dikkate alınması gereken bir mal rejimi tasfiyesi doğurur. Mal rejimi, evlilik içinde edinilen malların kime ait sayılacağını ve evlilik sona erdiğinde (ölüm dâhil) nasıl hesaplanacağını belirler. En sık karşılaşılan rejim, edinilmiş mallara katılma rejimidir. Bu rejimde sağ kalan eşin katılma alacağı (evlilik içinde edinilen değerin yarısı oranında talep hakkı) gündeme gelebilir. Bu alacak, terekeye girmeden önce hesaplanır; yani önce “eşler arası hesaplaşma” yapılır, sonra kalan net tereke mirasçılar arasında paylaştırılır.

Uygulamada en kritik hata, katılma alacağını “miras payının bir parçası” gibi görmek veya tam tersine “miras payı varsa mal rejimi yok sayılır” düşüncesiyle tasfiyeyi atlamaktır. Doğru yaklaşım şudur: Sağ kalan eş hem mal rejiminden doğan alacak sahibi olabilir hem de ayrıca mirasçı sıfatıyla terekeye katılabilir. Bu iki hak, farklı hukuki kaynaklara dayanır ve ayrı hesaplanır.

Mal rejiminin etkisini somutlaştırmak için, paylaşım mantığını şu sıra ile düşünmek gerekir:

• Adım 1: Mal rejimi tasfiyesi yapılır (edinilmiş mallar ve kişisel mallar ayrımı, katkı payı, değer artış payı gibi kalemler incelenir).
• Adım 2: Tasfiye sonrası net tereke belirlenir (aktif/pasif kalemler netleşir).
• Adım 3: Net tereke, yasal miras payı oranlarına göre mirasçılar arasında bölüştürülür.

Bu sıralama, özellikle taşınmazlar ve banka varlıkları bakımından ciddi fark yaratır. Örneğin evlilik içinde edinilen bir taşınmazda, sağ kalan eşin katılma alacağı nedeniyle zaten belirli bir ekonomik değere erişmesi mümkündür; ardından miras payı ile ayrıca terekeye katılabilir. Bu nedenle “eşin miras payı düşük kaldı” algısı, çoğu zaman mal rejimi alacağının hesaba katılmamasından kaynaklanır. Sağ kalan eşin haklarının tam görülmesi için, dosya bazında mal rejimi sözleşmesi var mı, edinim tarihi nedir, kişisel mal iddiası var mı gibi teknik ayrımların dikkatle incelenmesi gerekir.

4. Vasiyetname ve Miras Planlaması Neden Önemlidir?

Yasal miras paylaşımı, her aile yapısında tarafların beklentisini karşılamayabilir. Bu nedenle vasiyetname (ölüme bağlı tasarruf: kişinin ölümünden sonra hüküm doğurmak üzere yaptığı hukuki düzenleme) ve genel anlamda miras planlaması, özellikle ikinci evliliklerde ve önceki evlilikten çocukların bulunduğu durumlarda işlevseldir. Ancak burada kritik sınır, saklı paydır. Saklı pay; kanunun belirli mirasçılara, miras bırakanın iradesine rağmen korunmuş asgari pay tanımasıdır. Saklı paya aykırı tasarruflar, tenkis davası (saklı payı ihlal eden kazandırmaların azaltılması davası) ile düzeltilebilir.

Vasiyetname, sağ kalan eşin ekonomik güvenliğini güçlendirmek için “pay artırma” amacıyla kullanılabilir; fakat bu artış, diğer saklı paylı mirasçıların haklarını ihlal etmemelidir. Uygulamada en çok hata yapılan konu, “eşimi vasiyetname ile tamamen mirastan çıkarırım” veya “tüm malımı eşime bırakırım, çocuklar itiraz edemez” şeklindeki yanlış kabullerdir. Eşin mirastan tamamen dışlanması, kural olarak tek taraflı irade ile kolayca sağlanamaz; ayrıca saklı pay alanı korunur. Bu nedenle vasiyetname hazırlanırken, hem hukuki sınırlar hem de ileride çıkabilecek uyuşmazlıklar öngörülmelidir.

Miras planlamasında dikkate alınması gereken başlıklar şunlardır:

• Saklı pay dengesi: Çocuklar ve sağ kalan eş bakımından saklı payın ihlal edilmemesi.
• Taşınmaz odaklı planlama: Paylı mülkiyetin yaratacağı kullanım ve satış sorunlarının azaltılması.
• Aile konutu ihtiyacı: Sağ kalan eşin barınma ve yaşam düzeninin korunması.
• Belgelendirme: Vasiyetnamenin geçerlilik şartlarına uygun şekilde yapılması (şekil şartı: kanunun aradığı düzenleme biçimi).

Vasiyetname, tek başına “her şeyi çözen” bir araç değildir; fakat doğru kurgulandığında, miras paylaşımını yönetilebilir hâle getirir. Amaç, mirasçılar arasında öngörülebilirlik sağlamak, saklı pay sınırlarında kalarak eşin ve diğer mirasçıların haklarını dengelemek ve sonradan uzun süren ortaklık uyuşmazlıklarını azaltmaktır.

5. Çocukların ve Eşin Aynı Anda Mirasçı Olduğu Durumlar

Eşin miras payı bakımından en sık görülen tablo, sağ kalan eş ile çocukların birlikte mirasçı olmasıdır. Bu durumda eşin oranı sabit kalırken çocuk sayısı arttıkça çocuk başına düşen pay azalır. Ancak uygulamada ihtilafın kaynağı çoğu zaman oran değil; taşınmazın yönetimi, kullanımı ve paraya çevrilmesidir. Mirasçılar, aynı taşınmaz üzerinde paydaş hâline geldiğinde, kararlar oybirliği veya pay çoğunluğu gibi teknik tartışmalara dönüşebilir; bu da özellikle aile konutu niteliği taşıyan taşınmazlarda gerilimi artırır.

Bu tabloda sık karşılaşılan uyuşmazlıklar şunlardır:

• Ortaklığın giderilmesi davası (izale-i şuyu: paydaşlığın mahkeme kararıyla sona erdirilmesi): Taşınmaz satılarak bedelin paylaştırılması gündeme gelebilir.
• Kullanım anlaşmazlığı: Evin kim tarafından kullanılacağı, kira verilip verilmeyeceği, gelirlerin nasıl paylaşılacağı ihtilaf konusu olur.
• Masraf ve borç paylaşımı: Vergi, aidat, bakım masrafı gibi giderlerin kim tarafından karşılanacağı tartışılır.
• Değer tespiti: Satış veya devir gündeme geldiğinde taşınmazın değeri üzerinde uzlaşma sağlanamaz.

Bu tür dosyalarda pratikte en maliyetli hata, “anlaşma olur” düşüncesiyle yazılı bir düzenleme yapılmaması ve terekenin uzun süre elbirliği ile yönetilmesidir (elbirliği mülkiyeti: miras ortaklığında payların belirli olmayıp birlikte hak sahipliği). Oysa mirasın açılmasıyla birlikte, bir süre sonra taşınmazı yönetmek ve tasarrufta bulunmak güçleşir. Sağ kalan eş açısından ayrıca, barınma ihtiyacı ve yaşam düzeni ile paydaşlık ilişkisinin gerilimli doğası çatışabilir. Bu nedenle, mirasçılar arasında mümkünse erken aşamada protokol yapılması, mümkün değilse hukuki yol haritasının doğru seçilmesi gerekir. Amaç, hem eşin hak kaybını önlemek hem de çocukların paylarını saklı pay dengesinde koruyarak sürdürülebilir bir çözüm üretmektir.

6. Miras Planlaması Ne Zaman Yapılmalı?

Miras planlaması, yalnızca kriz anlarında gündeme gelen bir işlem değildir; aksine sağlıklı ve öngörülebilir sonuç almak için, kişinin iradesini açıkça ortaya koyabildiği ve aile içi dinamikleri yönetebildiği dönemde yapılmalıdır. İkinci evlilik yapanlar, önceki evlilikten çocukları bulunanlar veya belirli bir taşınmazın aile konutu olarak korunmasını isteyenler bakımından planlamayı ertelemek, ölüm sonrası paylaşımı “kendiliğinden çözülecek” bir mesele hâline getirmez; çoğu zaman uyuşmazlığı büyütür. Burada planlamanın amacı, mirasçıları hukukî bir çerçeveye oturtmak, saklı pay sınırlarına riayet ederek tasarruf özgürlüğünü doğru kullanmak ve özellikle taşınmazların paydaşlık kaynaklı sorunlarını azaltmaktır.

Planlama yapılırken şu adımlar birlikte değerlendirilmelidir:

• Mal rejimi fotoğrafı: Evlilik içinde edinilen mallar, kişisel mallar, borçlar, katkılar ve olası katılma alacağı kalemleri netleştirilmelidir.
• Mirasçı haritası: Altsoy, ana-baba zümresi ve diğer mirasçıların kimler olduğu doğru tespit edilmelidir.
• Belge stratejisi: Vasiyetname ve diğer ölüme bağlı tasarrufların şekil şartlarına uygunluğu sağlanmalı; ileride iptal iddiası doğurabilecek riskler azaltılmalıdır.
• Taşınmaz stratejisi: Paylı mülkiyet doğuracak taşınmazlar için kullanım ve tasarruf modeli öngörülmelidir.

Uygulamada sık yapılan hatalardan biri de, planlamayı sadece “eşin miras payını artırma” hedefiyle ele alıp saklı pay dengelerini göz ardı etmektir. Bu yaklaşım, sonradan tenkis davalarına ve uzun süren yargılamalara neden olabilir. Doğru planlama; eşin ekonomik güvenliğini, çocukların kanuni korumasını ve malvarlığının yönetilebilirliğini birlikte gözeten, hukuk tekniği ile aile gerçekliğini aynı zeminde buluşturan bir kurgudur.

Sık Sorulan Sorular

İkinci eş, önceki evlilikten çocuklarla mirası nasıl paylaşır?

İkinci eş, miras bırakanın yasal eşi olarak mirasçıdır; önceki evlilikten çocuklar da altsoy olarak mirasa katılır. Bu durumda paylaşım, altsoy ile birlikte mirasçılık kurallarına göre yapılır ve sağ kalan eşin payı yasal oranlarla belirlenir. Uyuşmazlıklar çoğu zaman oran hesabından değil, taşınmazların yönetimi ve kullanımından kaynaklanır. Özellikle aile konutu niteliği taşıyan bir taşınmaz varsa, paydaşlık ilişkisi fiilî kullanım tartışmalarını artırabilir; bu nedenle paylaşımın nasıl yapılacağı ve ortaklığın nasıl yönetileceği erken aşamada planlanmalıdır.

Sağ kalan eş vasiyetname ile tamamen mirastan çıkarılabilir mi?

Vasiyetname, miras bırakanın tasarruflarını düzenleyebilir; ancak saklı payı bulunan mirasçıların (saklı pay: kanunun koruduğu asgari miras hakkı) korunması gerekir. Bu nedenle, sağ kalan eşin mirastan tamamen dışlanması çoğu durumda tek başına vasiyetname ile sağlanamaz; saklı paya aykırı düzenlemeler tenkis davasına konu olabilir. Eşin mirasçılık statüsünün sınırlandırılması veya mirastan pay almamasına ilişkin sonuçlar, ancak geçerli hukuki işlemler ve somut olayın şartları çerçevesinde değerlendirilebilir.

Mal rejimi sözleşmesi yapmak eşin miras payını değiştirir mi?

Mal rejimi sözleşmesi, doğrudan miras payını değiştirmez; miras payı mirasçı grubuna göre yasal oranlarla belirlenir. Bununla birlikte mal rejimi, ölüm hâlinde miras paylaşımından önce tasfiye edilmesi gereken bir hesap doğurur. Örneğin edinilmiş mallara katılma rejiminde sağ kalan eşin katılma alacağı gündeme gelebilir ve bu alacak, terekenin netleşmesini etkiler. Bu nedenle, “miras payı” ile “mal rejimi alacağı” aynı hak gibi görülmemeli; iki ayrı hukuki kaynak olarak değerlendirilmelidir.

Eş ve çocuklar paydaş olduğunda taşınmaz nasıl paylaşılır?

Eş ve çocuklar, miras kalan taşınmazda paydaş hâline geldiğinde, kullanım ve tasarruf kararları pratikte zorlaşabilir. Taraflar anlaşamazsa ortaklığın giderilmesi davası (izale-i şuyu: paydaşlığın mahkeme kararıyla sona erdirilmesi) gündeme gelebilir ve taşınmaz satılarak bedel paylaştırılabilir. Ayrıca kira geliri, bakım giderleri, vergiler ve kullanım hakkı gibi konular ayrı uyuşmazlıklar doğurabilir. Bu nedenle, mümkünse yazılı bir paylaşım protokolü ile yönetim modeli kurulması; mümkün değilse hukuki yol haritasının baştan doğru belirlenmesi önemlidir.